Claude Code qanday ishlaydi: agent sikli

Bu darsda nima o‘rganasiz

Oddiy tilda: tasavvur qiling, jamoangizga juda qobiliyatli yangi dasturchi keldi. U tez o‘qiydi, ko‘p tilni biladi, terminalda erkin ishlaydi. Lekin uning ikkita o‘ziga xosligi bor. Birinchisi — u loyihangiz haqida faqat o‘zi ochib o‘qigan narsani biladi: kecha nima kelishganingiz, qaysi fayl muhimligi, “tayyor” nimani anglatishi — bularni u o‘zi topmaguncha yoki siz aytmaguncha bilmaydi. Ikkinchisi — u har kuni ertalab kechagi suhbatni eslamay keladi. Faqat stolida qoldirilgan yozuvlarni o‘qiydi.

Claude Code — xuddi shunday hamkasb. U kodni o‘qiydi, buyruqlarni ishga tushiradi, fayllarni tahrirlaydi va natijaga qarab keyingi qadamni tanlaydi. Bu “chatbot bilan gaplashish” emas: bu ish bajaradigan agent bilan ishlash. Bu boshqa ko‘nikma. Ko‘pchilik dasturchilar uni chat kabi ishlatadi va natijadan hafsalasi pir bo‘ladi. Sababi — model yomonligida emas, ish qanday tashkil qilinganida.

Bu dars kursning poydevori. Qolgan o‘n beshta dars — ruxsatlar, kontekst, CLAUDE.md, subagentlar, hooks, MCP, plaginlar — hammasi shu darsdagi bitta aqliy modelga tayanadi: agent sikli, uning ish stoli (kontekst oynasi) va “tayyor”ni isbotlaydigan tekshiruv.

1. Chat va agent: farqi bitta so‘zda — harakat

Oddiy tilda: chat-yordamchi — telefon orqali maslahat beradigan usta. Siz muammoni tasvirlaysiz, u “mana bu murvatni burab ko‘ring” deydi. Burash, natijani ko‘rish va qayta qo‘ng‘iroq qilish — sizning ishingiz. Agent esa uyingizga kelgan usta: o‘zi qaraydi, o‘zi buraydi, o‘zi suv ochib tekshiradi.

Chat oynasida AI bilan ishlash odatda shunday kechadi:

1. Siz xato matnini va kodning bir qismini nusxalab joylaysiz.
2. Model javob yozadi: “mana bu qatorni o‘zgartiring”.
3. Siz kodni editorga ko‘chirasiz, testni ishga tushirasiz.
4. Xato boshqa joyda chiqadi. Yana nusxalaysiz. Model esa sizning loyihangizning qolgan qismini hech qachon ko‘rmagan.

Bu jarayonda sikl sizning qo‘lingizda: kontekstni siz yig‘asiz, harakatni siz qilasiz, natijani siz tekshirasiz. Model faqat “o‘ylash” qismini bajaradi.

Agentda sikl modelning o‘zida. Rasmiy hujjat buni bitta jumlada aytadi: asboblarsiz Claude faqat matn bilan javob bera oladi, asboblar bilan esa harakat qila oladi. Claude Code’ga “testlar yiqilyapti, tuzat” desangiz, u o‘zi testni ishga tushiradi, xato chiqqan faylni o‘zi ochadi, tuzatadi va testni yana ishga tushiradi.

Bu farqning ikki tomoni bor va kurs ikkalasi haqida.

Kuch. Agent o‘nlab qadamni sizsiz bajaradi. Yaxshi qo‘yilgan vazifada siz bir necha daqiqa qaraysiz, keyin boshqa ish bilan shug‘ullanasiz.

Xavf. Agent haqiqiy buyruqlarni haqiqiy kompyuterda bajaradi. Fayl o‘chirishi, paket o‘rnatishi, git push qilishi mumkin. Chatdagi noto‘g‘ri javob — shunchaki noto‘g‘ri matn. Agentning noto‘g‘ri harakati esa diskda, git tarixida yoki serverda iz qoldiradi. Shuning uchun Claude Code’da ruxsatlar tizimi bor (2–3-bo‘limlar va 3-dars).

2. Agent sikli: uch bosqich

Oddiy tilda: tajribali usta ham shunday ishlaydi — avval qaraydi (nima buzilgan?), keyin qiladi (murvatni almashtiradi), keyin tekshiradi (suv oqyaptimi?). Oqsa — yana qaraydi. Bu aylana muammo yo‘qolguncha davom etadi.

Rasmiy hujjat Claude Code ishini aynan uch bosqichga bo‘ladi:

1. Kontekst yig‘ish — fayllarni o‘qish, kod bo‘ylab qidirish, loyiha tuzilishini tushunish, kerak bo‘lsa buyruq bilan holatni bilish (git status, test natijasi).
2. Harakat qilish — faylni tahrirlash, yangi fayl yaratish, buyruq ishga tushirish.
3. Natijani tekshirish — testlar, build, linter, skrinshot: o‘zgarish haqiqatan maqsadga olib keldimi?

Hujjatdagi muhim kuzatuv: bosqichlar bir-biriga aralashadi. Kod bazasi haqidagi savolga javob berish uchun faqat birinchi bosqich yetarli bo‘lishi mumkin. Xatoni tuzatish esa uchala bosqichdan qayta-qayta o‘tadi: o‘qidi → tuzatdi → test yiqildi → yana o‘qidi → yana tuzatdi.

2.1 Har aylanish — bitta “o‘ylash + asbob” juftligi

Ichkarida sikl juda oddiy. Model har safar bitta narsani hal qiladi: hozir qaysi asbobni qanday argument bilan chaqiraman yoki ish tugadi, javob yozaman. Claude Code asbobni bajaradi, natijani (fayl matni, buyruq chiqishi, xato) modelga qaytaradi. Model shu yangi ma’lumot bilan yana qaror qiladi.

Shu sxemadan uchta muhim xulosa chiqadi. Kursning qolgan qismi asosan shu uchtasining oqibati:

1. Model faqat kontekstdagi narsani biladi. U o‘qimagan faylni bilmaydi. U ishga tushirmagan testning natijasini bilmaydi. U sizning boshingizdagi talabni — siz yozmaguningizcha — bilmaydi.
2. Har qadam kontekstni to‘ldiradi. Har o‘qilgan fayl, har buyruq chiqishi oynada joy egallaydi. Joy cheklangan (7-bo‘lim).
3. Sikl tekshiruv signali bilan to‘xtaydi. Agar “tayyor”ni tekshiradigan narsa bo‘lmasa, model “menimcha tayyor” degan taxmin bilan to‘xtaydi (9-bo‘lim).

2.2 Siz sikl ichidasiz

Sikl avtomatik aylanadi, lekin siz uning ichidasiz. Hujjat aytadi: istalgan payt to‘xtatib, Claude’ni boshqa yo‘nalishga burishingiz, qo‘shimcha kontekst berishingiz yoki boshqa yondashuvni so‘rashingiz mumkin. Buning amaliy tafsilotlari 10-bo‘limda: Esc, navbatga yozish va rewind.

3. Bitta sessiya — kadrma-kadr

Oddiy tilda: futbolni tushunish uchun qoidalarni o‘qish yetmaydi — bitta o‘yinni sekinlashtirib ko‘rish kerak. Keling, bitta haqiqiy vazifani qadamma-qadam ko‘ramiz.

Loyiha — amaliyotdagi kichik kassa dasturi (17-bo‘lim): chekdagi mahsulotlar summasini, promokod chegirmasini va QQSni hisoblaydi. Unda xatolar bor. Qoidalar README.md da yozilgan, tekshir.py esa kod qoidalarni bajarishini tekshiradi.

Vazifa shunday berilgan:

kassa.py README dagi "Qoidalar" ga mos emas. Uni tuzat.
Tayyor degani: python tekshir.py oxirida "Jami: 8/8 OK".
test_kassa.py va tekshir.py ni o'zgartirma.

Quyidagi sessiya — soddalashtirilgan va o‘zbekchalashtirilgan ko‘rinish. Haqiqiy interfeysda yozuvlar inglizcha va biroz boshqacha, lekin qadamlar ketma-ketligi aynan shunday.

Bu sessiyada nimalarga e’tibor berish kerak:

• Birinchi harakat — o‘qish, tahrir emas. Agent avval qoidalarni, keyin kodni o‘qidi va tekshiruvni ishga tushirib, muammolar ro‘yxatini oldi. Vazifada README va tekshir.py tilga olingani buni osonlashtirdi.
• Tekshiruv yangi ma’lumot berdi. Birinchi tuzatishdan keyin 6/8. “Tayyor” degan taxmin bilan to‘xtash o‘rniga, agent xato matniga qarab sababni topdi. Aynan shu joyda sikl tekshiruvsiz sessiyadan farq qiladi.
• Oxirgi javob — dalil bilan. “Tayyor” degani bilan birga, nimani ishga tushirgani va natijasi (8/8, git diff --stat) ko‘rsatilgan. Hujjatdagi tavsiya: Claude’dan muvaffaqiyatni da’vo qilishni emas, dalil ko‘rsatishni talab qiling.
• Ruxsat so‘rovi — siklning bir qismi. Manual rejimda Claude fayl tahriri va shell buyrug‘idan oldin so‘raydi. (Yangi versiyalarda sessiya standart holatda auto rejimda ochiladi — Manual’ga claude --permission-mode default yoki Shift+Tab bilan o‘tasiz.) “Ha, shu sessiyada hammasiga” varianti keyingi so‘rovlarni kamaytiradi. Rejimlar va qoidalar 3-darsda.

4. Model va harness: kim nima qiladi

Oddiy tilda: Claude Code ikki qismdan iborat. Birinchisi — miya: til modeli, u o‘ylaydi va qaror qiladi. Ikkinchisi — tana: qo‘llar (asboblar), ko‘zlar (fayl o‘qish, buyruq chiqishi) va xotira daftari (kontekst). Miya kuchli, lekin tanasiz u hech narsa qila olmaydi. Tana esa miyasiz qaror qabul qilmaydi.

Rasmiy hujjat buni shunday ta’riflaydi: agent sikli ikki komponentga tayanadi — o‘ylaydigan modellar va harakat qiladigan asboblar. Claude Code — model atrofidagi qatlam: u asboblarni beradi va model ko‘radigan kontekstni boshqaradi. Bu atrofdagi qatlam agentic harness deb ataladi. “Harness” so‘zma-so‘z “jabduq” — otning kuchini aravaga uzatadigan anjom.

Bu ajratish amalda juda muhim, chunki ikki xil narsa ikki xil yo‘l bilan boshqariladi:

• Model xulqi — so‘z bilan boshqariladi: vazifa matni, CLAUDE.md, misollar. Bu tavsiya: model odatda amal qiladi, lekin kafolat yo‘q.
• Harness xulqi — sozlama bilan boshqariladi: ruxsat qoidalari, rejimlar, sandbox, hooks. Bu majburiy: model nima “xohlashidan” qat’i nazar ishlaydi.

Hujjatdagi qoida buni aniq aytadi: ruxsat qoidalarini Claude Code ijro etadi, model emas. Prompt yoki CLAUDE.md dagi ko‘rsatmalar Claude nima qilishga urinishini shakllantiradi, lekin Claude Code nimaga ruxsat berishini o‘zgartirmaydi.

5. Asboblar: agentning qo‘llari

Oddiy tilda: ustaning asboblar qutisi bor — o‘lchov lentasi, otvertka, dril. Usta qanchalik mohir bo‘lmasin, qutida bo‘lmagan asbob bilan ishlay olmaydi. Claude Code’ning asboblar qutisi ham aniq ro‘yxat.

Hujjat o‘rnatilgan asboblarni beshta toifaga ajratadi: fayl amallari, qidiruv, bajarish, veb va kod tahlili (oxirgisi qo‘shimcha plagin talab qiladi). Alohida — orkestratsiya: subagent ishga tushirish, sizga savol berish, vazifalar ro‘yxati.

“Ruxsat so‘raydimi” ustuni — Manual rejim uchun. Boshqa rejimlarda bu o‘zgaradi: masalan, yangi versiyalarda standart bo‘lgan auto rejimda so‘rov o‘rniga fon klassifikatori qaror qiladi (3-dars).

5.1 Ikki nozik tafsilot

Edit — “aniq satrni almashtirish”. Edit faylni qaytadan yozmaydi: u faylda aniq bir matn bo‘lagini topib, boshqasiga almashtiradi. Shuning uchun avval faylni o‘qishi shart. Bu yaxshi xususiyat: o‘zgarish kichik, diff aniq, tasodifan faylning boshqa qismi buzilmaydi.

Qidiruv OS ga bog‘liq. Hujjatga ko‘ra, macOS, Linux va WSL da Glob va Grep asboblari standart to‘plamda yo‘q. U yerda Claude find va grep buyruqlarini Bash orqali ishlatadi. Bu buyruqlar Claude Code ichida tezkor o‘rnatilgan versiyalar bilan ishlaydi. Windows’da esa Glob va Grep standart to‘plamda bor. Sessiya jurnalida Bash(grep -rn ...) ko‘rsangiz — bu xato emas, shunday bo‘lishi kerak.

5.2 Bash — eng kuchli va eng xavfli asbob

Bash bilan agent siz terminalda qila oladigan hamma narsani qila oladi: test ishga tushirish, paket o‘rnatish, git, docker, ma’lumotlar bazasiga ulanish. Hujjatdagi ikki fakt amalda muhim:

• Har bir buyruq alohida jarayonda ishlaydi. Bitta buyruqda export qilingan o‘zgaruvchi keyingisida yo‘q.
• ls, cat, grep, faqat o‘qiydigan git kabi o‘rnatilgan buyruqlar ruxsat so‘ramasdan ishlaydi. Qolganlari Manual rejimda so‘raladi.

Shuning uchun ruxsat so‘rovlarini o‘qish kerak — ayniqsa Bash buyruqlarini. rm -rf, git push --force, curl ... | sh, ma’lumotlar bazasiga yozish — bular “Ha” bosishdan oldin to‘xtab o‘ylaydigan buyruqlar.

6. Token: agent nimani o‘qiydi va nimaga to‘laysiz

Oddiy tilda: model matnni harflab emas, bo‘laklab o‘qiydi. Bu bo‘laklar token deyiladi. Token — so‘z, so‘zning bir qismi, tinish belgisi yoki bo‘sh joylar guruhi bo‘lishi mumkin. Model nimani o‘qisa ham, nimani yozsa ham — hammasi tokenlarda o‘lchanadi.

Token ikki sababga ko‘ra muhim:

1. Joy. Kontekst oynasi tokenlarda o‘lchanadi (7-bo‘lim). Har o‘qilgan fayl, har buyruq chiqishi joy egallaydi.
2. Narx va limit. Hujjatga ko‘ra Claude Code xarajati token iste’moliga bog‘liq. Obunada esa tokenlar foydalanish limitingizdan ketadi. Kontekst qancha katta bo‘lsa, har qadamda shuncha ko‘p token qayta ishlanadi.

6.1 Fayl necha token bo‘ladi

Aniq raqam tokenizatorga, tilga va kod uslubiga bog‘liq. Ingliz tilidagi matn va kod uchun keng tarqalgan taxminiy qoida: bir token — o‘rtacha 3–4 belgi. Bu qo‘pol baho, lekin tartibni tushunish uchun yetarli.

O‘zbekcha matn haqida bitta eslatma: ko‘p tokenizatorlar asosan inglizcha matnda o‘qitilgan, shuning uchun boshqa tillardagi matn odatda ko‘proq tokenga bo‘linadi. Bu so‘rovlaringizni o‘zbekcha yozmang degani emas — Claude o‘zbekchani tushunadi va o‘zbekcha javob beradi. Faqat juda uzun o‘zbekcha hujjatlarni kontekstga yuklashda buni hisobga oling va haqiqiy raqamni /context bilan o‘zingiz ko‘ring.

6.2 Kesh: bir xil narsaga ikki marta to‘lamaslik

Agent har qadamda model kontekstni boshidan “ko‘radi”. Bu qimmat bo‘lishi kerak edi, lekin Claude Code prompt caching dan avtomatik foydalanadi: oldingi qadamda yuborilgan bir xil boshlang‘ich qism (tizim ko‘rsatmalari, avval o‘qilgan fayllar) keshdan arzonroq olinadi. Hujjatga ko‘ra kesh umri obunada bir soat, API kalit yoki bulut provayderida esa standart holatda besh daqiqa.

Amaliy xulosa: sessiyani uzoq pauza bilan cho‘zish va kontekstni keraksiz narsa bilan to‘ldirish — ikkalasi ham tokenni behuda sarflaydi. Narx va limitlar 16-darsda batafsil. Hozircha bitta raqam yo‘l-yo‘riq uchun: hujjatdagi korporativ statistika bo‘yicha o‘rtacha xarajat faol kunda taxminan $13, foydalanuvchilarning 90% uchun esa faol kunda $30 dan kam.

7. Kontekst oynasi: agentning ish stoli

Oddiy tilda: kontekst oynasi — ustaning ish stoli. Stol katta, lekin cheksiz emas. Usta ochgan har bir chizma, har bir o‘lchov yozuvi stolda qoladi. Stol to‘lganda yo eskilarini olib tashlash kerak, yo hammasini bitta qisqa xulosaga yig‘ish kerak. Stolda yo‘q narsa esa — usta uchun umuman yo‘q.

Hujjatga ko‘ra kontekst oynasida quyidagilar turadi: suhbat tarixi, fayllar matni, buyruqlar chiqishi, CLAUDE.md, avtomatik xotira, yuklangan skill’lar va tizim ko‘rsatmalari.

7.1 Sessiya boshida stol bo‘sh emas

Siz birinchi so‘zni yozmasdanoq oynada nimadir bor. Rasmiy hujjat buni illyustratsiya bilan ko‘rsatadi (raqamlar loyihaga qarab o‘zgaradi):

Bu jadvaldan ikki xulosa:

• CLAUDE.md har sessiyada joy egallaydi. Loyiha CLAUDE.md si 1 800 token bo‘lsa — har sessiyada 1 800 token. Uni 20 000 tokenlik qo‘llanmaga aylantirish xato (5-dars).
• Ish davomida eng ko‘p joyni fayllar egallaydi. Hujjatning o‘zi aytadi: kontekst iste’molida fayl o‘qishlar ustunlik qiladi.

Yangi modellarda oyna kattaroq bo‘lishi mumkin — hujjat bir million tokenlik oynalarni ham sanab o‘tadi (model tanlash — 16-darsda). Lekin keyingi bo‘limdagi muammo oyna o‘lchamidan qat’i nazar saqlanadi.

7.2 Joyingizni o‘zingiz ko‘ring: /context

/context buyrug‘i oynada hozir nima borligini ko‘rsatadi: qancha joy band, nimalar egallagan. Bu — kursdagi eng foydali buyruqlardan biri. Sessiya g‘alati yo‘nalishga ketsa, birinchi qiladigan ishingiz — /context ga qarash.

8. Nega uzun sessiya “charchaydi”

Oddiy tilda: stolda yuzta qog‘oz bo‘lsa, kerakli bittasini topish qiyinlashadi. Usta ertalab aytilgan muhim gapni endi eslay olmaydi, chunki u qog‘ozlar ostida qolgan. Kontekst oynasi ham shunday.

Hujjat buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytadi: kontekst oynasi tez to‘ladi va to‘lgan sari natija sifati pasayadi. Va undan ham kuchli gap: kontekst oynasi — boshqarish kerak bo‘lgan eng muhim resurs.

8.1 Oyna to‘lganda nima bo‘ladi

Claude Code chegaraga yaqinlashganda kontekstni avtomatik boshqaradi. Hujjatdagi tartib:

1. Avval eski asbob chiqishlarini tozalaydi (masalan, ancha oldin o‘qilgan fayl matni).
2. Kerak bo‘lsa suhbatni qisqa xulosaga aylantiradi (compact).

Hujjat ogohlantiradi: sizning so‘rovlaringiz va muhim kod parchalari saqlanadi, lekin suhbat boshidagi batafsil ko‘rsatmalar yo‘qolishi mumkin. Compact’dan keyin loyiha ildizidagi CLAUDE.md va avtomatik xotira diskdan qayta yuklanadi.

Aynan shu sabab doimiy qoidalar CLAUDE.md da bo‘lishi kerak, suhbat boshidagi bitta xabarda emas: 30-qadamdan keyin o‘sha xabar xulosaga siqilib, mayda tafsilotlari yo‘qolishi mumkin.

8.2 Uch amaliy qoida

1. Bir sessiya — bir vazifa. Bog‘liq bo‘lmagan vazifalar orasida /clear bilan yangi sessiya boshlang. Hujjatdagi “kitchen sink” (hamma narsa bir qozonda) naqshi aynan shu xato.
2. Ikki marta tuzatdingiz — qaytadan boshlang. Agent bitta xatoda ikki marta adashsa, hujjat tavsiyasi: /clear qilib, o‘rgangan narsangizni hisobga olgan holda yaxshiroq vazifa bilan boshlash. Uzun “yo‘q, bunday emas” suhbati kontekstni noto‘g‘ri urinishlar bilan to‘ldiradi.
3. Katta o‘rganishni ajrating. Kod bazasini keng o‘rganish kerak bo‘lsa, buni subagentga topshirish mumkin: u o‘z alohida oynasida ishlaydi va sizga faqat xulosani qaytaradi (11-dars).

/compact, /clear, /rewind va boshqa kontekst buyruqlari — butun 4-darsning mavzusi.

9. Tekshiriladigan maqsad — kursning eng muhim odati

Oddiy tilda: ustaga “quvurni tuzat” deysiz. U ishladi va “tayyor” dedi. Qanday bilasiz? Agar u suvni ochib, tomchi yo‘qligini ko‘rsatsa — bilasiz. Agar shunchaki “tayyor” desa — ishonasiz yoki o‘zingiz tekshirasiz. Agent bilan ham aynan shunday.

Agent sikli tekshiruv bilan to‘xtaydi. Tekshiruv bo‘lmasa, model qachon to‘xtashni taxmin qiladi. Hujjatdagi eng muhim tavsiyalardan biri:

• Claude’ga o‘zi ishga tushira oladigan tekshiruv bering: testlar, build, solishtirish uchun skrinshot. Hujjat so‘zlari bilan: bu — siz kuzatib o‘tiradigan sessiya bilan tashlab ketsa bo‘ladigan sessiya orasidagi farq.
• Ishga tushiriladigan tekshiruv bo‘lmasa, “tayyorga o‘xshaydi” — yagona signal, va tekshiruv sikli sizning o‘zingiz bo‘lib qolasiz.
• Claude’dan muvaffaqiyatni da’vo qilishni emas, dalil ko‘rsatishni talab qiling.

9.1 Yaxshi tekshiruvning to‘rt xususiyati

1. Agent o‘zi ishga tushira oladi. “Menga ko‘rsat, men qarayman” — tekshiruv emas. python tekshir.py, npm test, cargo build — tekshiruv.
2. Natija bir ma’noli. “Jami: 8/8 OK” yoki “3 failed” — talqin talab qilmaydi.
3. U haqiqatan siz xohlagan narsani o‘lchaydi. Faqat ko‘rinadigan testlar o‘tsa-yu, talab bajarilmasa — tekshiruv yomon. Amaliyotdagi test_kassa.py aynan shunday: u yaxlitlash xatosini ko‘rmaydi.
4. Agent uni “aldab” o‘ta olmaydi. Testni o‘chirib yoki o‘zgartirib yashil qilish mumkin bo‘lsa — buni taqiqlang va diff’ni tekshiring. tekshir.py shu sabab test fayli o‘zgarmaganini ham tekshiradi.

9.2 Tekshiruv zinapoyasi

Hujjat tekshiruvni kuchaytirishning bir necha pog‘onasini sanaydi. Ular kursning keyingi darslarida birma-bir keladi:

10. Siz siklning qayerida turasiz

Oddiy tilda: siz — haydovchi yonidagi instruktor. Rul uning qo‘lida, lekin sizda tormoz pedali bor. Yaxshi instruktor har burilishda aralashmaydi, lekin noto‘g‘ri ko‘chaga burilganda darhol aytadi — o‘n kilometr yurgandan keyin emas.

Hujjatda tasdiqlangan boshqaruv usullari:

10.1 Qachon to‘xtatish kerak

Agent birinchi bir-ikki asbob chaqiruvida qaysi yo‘ldan ketayotganini ko‘rsatadi. Shu paytda kuzating:

• Noto‘g‘ri papka yoki faylni o‘qiyapti → Esc, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsating.
• Siz so‘ramagan narsani “yaxshilashga” kirishdi → Esc, chegarani aniqlashtiring.
• Bir xil buyruqni qayta-qayta ishga tushiryapti → Esc, sababini so‘rang yoki yangi sessiya oching.
• Hech narsa o‘zgartirmasdan cheksiz o‘qiyapti → hujjatdagi “infinite exploration” naqshi. To‘xtating va o‘rganishni toraytiring yoki subagentga bering.

Erta to‘xtatish arzon: kontekstda bir-ikki keraksiz qadam qoladi xolos. Kech to‘xtatish qimmat: o‘nlab noto‘g‘ri tahrir, to‘lgan kontekst va qaytarish kerak bo‘lgan o‘zgarishlar.

11. Nimani qaytarib bo‘ladi va nimani yo‘q

Oddiy tilda: matn muharririda “bekor qilish” (Ctrl+Z) bor. Lekin yuborilgan xatni qaytarib bo‘lmaydi. Agent ham shunday: lokal fayllardagi o‘zgarishlarning ko‘pini qaytarsa bo‘ladi, tashqi dunyoga ta’sir qilgan harakatni — yo‘q.

Hujjatga ko‘ra Claude faylni tahrirlashdan oldin uning joriy holatini checkpoint sifatida saqlaydi. Checkpoint’lar git’dan alohida. Fayl tahrirlari qaytariladi: Esc Esc yoki /rewind bilan oldingi holatga qaytish mumkin.

Lekin muhim istisnolar bor:

Hujjat buni aniq aytadi: masofaviy tizimlarga (ma’lumotlar bazalari, API’lar, deploy’lar) ta’sir qiladigan harakatlarni checkpoint’ga olib bo‘lmaydi — ularni ruxsat rejimi va ruxsat qoidalari bilan boshqarasiz. Hujjat yana bir narsani ta’kidlaydi: checkpoint versiya nazoratining o‘rnini bosmaydi.

12. Sessiyalar mustaqil: agent nimani eslaydi

Oddiy tilda: bu darsning boshidagi hamkasbni eslang — u har kuni ertalab kechagi suhbatni eslamay keladi, faqat stolidagi yozuvlarni o‘qiydi. Claude Code sessiyalari aynan shunday.

Hujjat aytadi: sessiyalar mustaqil. Har yangi sessiya yangi kontekst oynasi bilan, oldingi sessiyalardagi suhbat tarixisiz boshlanadi.

Sessiyalar orasida saqlanadigan narsalar:

Davom ettirish haqida bitta nozik farq. claude --continue yoki claude --resume sessiyani o‘sha identifikator bilan qayta ochadi — tarix ham, kontekst ham davom etadi. --fork-session yoki /branch esa tarixni yangi sessiyaga nusxalaydi: asl sessiyaga tegmasdan boshqa yo‘lni sinab ko‘rish uchun.

13. Yaxshi va yomon vazifa: besh juftlik

Oddiy tilda: yangi hamkasbga “anavi narsani tuzatib qo‘y” desangiz, u yo so‘raydi, yo o‘zicha taxmin qiladi. Agent ham ko‘pincha taxmin qiladi. Yaxshi vazifa taxmin uchun joy qoldirmaydi: nima, qayerda, qanday cheklov bilan va “tayyor” nimani anglatadi.

Hujjatdagi maslahatlar: vazifani aniq chegaralang, manbaga ishora qiling, mavjud naqshlarga havola bering, muammo belgilarini tasvirlang va “tuzatildi” nimani anglatishini ayting. Quyida shu maslahatlar asosida beshta juftlik.

13.1 Xato tuzatish

Farq: belgi (qachon yiqiladi), joy (qayerdan qidirish), tartib (avval yiqiladigan test) va tayyor sharti (qaysi buyruq).

13.2 Yangi funksiya

Farq: mavjud naqshga havola — agent loyihaning uslubini “ixtiro” qilmaydi, balki bor narsani takrorlaydi. Cheklov (yangi kutubxona yo‘q) — agentning eng ko‘p uchraydigan “yaxshilash” odatini oldindan to‘xtatadi.

13.3 Kodni tushunish

Farq: tor savol — agent butun loyihani o‘qib, kontekstni to‘ldirmaydi. “Faqat o‘qi” — tasodifiy o‘zgarish yo‘q. Javob shakli — tekshirsa bo‘ladigan havolalar.

13.4 Refaktor

Farq: refaktorning ta’rifi — xulq o‘zgarmaydi. Buni isbotlaydigan narsa — o‘zgarmagan testlar. Ta’sir doirasi aniq chegaralangan.

13.5 Shablon

Beshala juftlikdagi “aniq” vazifalar bitta skeletga tushadi:

Nima:      [bir-ikki gapda vazifa]
Qayerda:   [fayl, papka yoki modul; o'xshash naqsh qayerda]
Cheklov:   [nimaga tegmaslik; nima qo'shmaslik]
Tayyor:    [qaysi buyruq qanday natija beradi]
Dalil:     [oxirida nimani ko'rsatish: test chiqishi, git diff --stat]

Har vazifaga beshala qator shart emas. Hujjat ham ogohlantiradi: o‘zgarishni bir gapda tasvirlab bo‘lsa, alohida rejalashtirish shart emas. Lekin “Tayyor” qatori deyarli har doim foyda beradi.

14. Besh xato naqsh

Oddiy tilda: har kasbda yangi boshlovchilar bir xil xatolarni qiladi. Rasmiy hujjat Claude Code bilan ishlashdagi eng ko‘p uchraydigan beshta naqshni nomma-nom sanaydi. Ularni bilish — yarim yechim.

Beshala naqshning umumiy ildizi bitta: kontekst va tekshiruv boshqarilmagan. Birinchi, ikkinchi va beshinchi naqsh — kontekstni keraksiz narsa bilan to‘ldirish. Uchinchisi — doimiy kontekstni to‘ldirish. To‘rtinchisi — tekshiruvning yo‘qligi.

15. Afsonalar va haqiqat

Claude Code haqida eng ko‘p uchraydigan noto‘g‘ri tasavvurlar va ularning rasmiy hujjatdagi javobi.

16. Butun dars o‘nta gapda

1. Claude Code — agent: u faqat maslahat bermaydi, asboblar orqali o‘qiydi, tahrirlaydi va buyruq ishga tushiradi.
2. Har vazifa sikl: kontekst yig‘ish → harakat → tekshirish; xato tuzatishda bu sikl ko‘p marta aylanadi.
3. Model o‘ylaydi, harness (Claude Code) asbob, kontekst va ruxsatlarni boshqaradi; so‘z — tavsiya, sozlama — majburiyat.
4. Model faqat kontekstdagi narsani biladi: o‘qimagan faylni ham, aytilmagan talabni ham bilmaydi.
5. Hamma narsa tokenda o‘lchanadi: joy ham, narx ham; o‘rtacha fayl bir necha ming token.
6. Kontekst oynasi — ish stoli: cheklangan, to‘lgan sari sifat pasayadi; /context bilan kuzating.
7. Bir sessiya — bir vazifa; ikki marta tuzatgandan keyin /clear va yaxshiroq vazifa.
8. Har vazifaga tekshiriladigan maqsad bering va “tayyor” uchun dalil talab qiling — bu kursning eng muhim odati.
9. Erta to‘xtating (Esc), lekin bilingki rewind faqat fayl tahrirlarini qaytaradi — tashqi dunyoga ta’sirni emas.
10. Sessiyalar mustaqil: ertaga kerak bo‘ladigan bilimni faylga yozing — CLAUDE.md, reja, commit xabari.

17. Amaliyot

Amaliyot — kichik kassa loyihasi. Unda xatolar bor, qoidalar README.md da yozilgan, tekshir.py esa kod qoidalarni bajarishini tekshiradi. Siz bitta loyihada ikki xil sessiya o‘tkazasiz va farqni o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rasiz. Faqat Python 3.9+ standart kutubxonasi kerak. Claude Code’ni o‘rnatish — 2-darsda. Hali o‘rnatmagan bo‘lsangiz, 1-darajani hozir bajaring, qolganini 2-darsdan keyin.

Boshlashdan oldin papkani git repoga aylantiring — har sessiyadan keyin toza holatga qaytish uchun:

git init && git add . && git commit -m "boshlang'ich holat"

Tekshiruv mezoni: python tekshir.py oxirida Jami: 8/8 OK; git diff da test_kassa.py va tekshir.py o‘zgarmagan; JURNAL’dagi to‘rtta bo‘lim to‘ldirilgan.

18. Nazorat savollari

19. Lug‘at

20. Raqamlar manbasi

Bir token ≈ 3–4 belgi va “o‘rtacha fayl 2–4 ming token” — taxminiy qoida, tartibni tushunish uchun. Aniq raqam tokenizator, til va kod uslubiga bog‘liq; o‘z loyihangizdagi haqiqiy holatni /context ko‘rsatadi. 3-bo‘limdagi sessiya — soddalashtirilgan va o‘zbekchalashtirilgan ko‘rinish; undagi tekshiruv chiqishlari amaliyot fayllarida haqiqatan ishga tushirib olingan. Ma’lumotlar 2026-yil oktyabr holatiga: Claude Code tez yangilanadi, interfeys yozuvlari o‘zgarishi mumkin.

21. Manbalar

• Claude Code hujjatlari: “How Claude Code works” — agent sikli, harness, sessiyalar, checkpoint’lar (code.claude.com/docs/en/how-claude-code-works)
• “Context window” — sessiya boshidagi yuklama va oynaning to‘lishi (code.claude.com/docs/en/context-window)
• “Best practices” — tekshiriladigan maqsad, kontekstni boshqarish, besh xato naqsh (code.claude.com/docs/en/best-practices)
• “Tools reference” — asboblar ro‘yxati va ruxsatlar (code.claude.com/docs/en/tools-reference)
• “Interactive mode” — klavishalar va kiritish prefikslari (code.claude.com/docs/en/interactive-mode)
• “Checkpointing” — rewind va uning cheklovlari (code.claude.com/docs/en/checkpointing)
• “Costs” — token, kesh va o‘rtacha xarajat (code.claude.com/docs/en/costs)
• “Permissions” — ruxsatlarni model emas, Claude Code ijro etishi (code.claude.com/docs/en/permissions)