Telegram'dagi bitta xabar telefondan routerga, provayderga, magistralga va serverga yetguncha to'rt qatlamdan o'tadi va har qatlam unga o'z konvertini kiydiradi.
Bugungi kompyuter deyarli har doim tarmoqqa ulangan. Internet — bu millionlab tarmoqlarning bir-biriga ulangan global tarmog'i. Ma'lumotlar uzatilishi uchun barcha qurilmalar umumiy qoidalarga — protokollarga amal qiladi. Protokollar qatlamlarga ajratilgan va har bir qatlam o'z vazifasini bajaradi.
DNSWi-FiNATISPMagistralServerXulosa
Pastga suring: sahna o'zi boshlanadi.
30-rasm. Telegram xabarining serverga yo'li va tarmoq qatlamlari
13.1. Tarmoq qatlamlari
Kanal qatlami (Wi-Fi, Ethernet) — bitlarni bitta fizik ulanish orqali, masalan, telefondan routergacha uzatadi. Har bir tarmoq kartasining noyob MAC manzili bor. Tarmoq qatlami (IP) — paketni butun internet bo'ylab manzilga yetkazadi. Har bir qurilmaning IP manzili bor (masalan, 185.199.108.153). Routerlar paket manzilini ko'rib, uni keyingi routerga uzatadi — xuddi pochta bo'limlari xatni shahardan shaharga uzatgandek. Transport qatlami — TCP ma'lumotning to'liq va to'g'ri tartibda yetib borishini kafolatlaydi (yo'qolgan paketlar qayta yuboriladi); UDP esa kafolatsiz, lekin tezroq (video qo'ng'iroqlar, o'yinlar). Shuningdek bu qatlamda port raqamlari ishlatiladi — bitta kompyuterdagi turli dasturlarni ajratish uchun (HTTPS — 443, PostgreSQL — 5432). Ilova qatlami — HTTP, HTTPS, WebSocket, Telegram'ning MTProto protokoli kabi aniq dasturlar tushunadigan formatlar.
Ilova qatlami: "Salom!"
IlovaTCPIPEthernetSim
Pastga suring: paket qatlamma-qatlam o'raladi.
31-rasm. Tarmoq paketining tuzilishi: har bir qatlam o'z sarlavhasini qo'shadi
13.2. DNS
Odamlar uchun api.telegram.org kabi nomlarni eslab qolish oson, kompyuterlar esa IP manzillar bilan ishlaydi. DNS (domen nomlari tizimi) — internetning "telefon kitobi". Brauzerda sayt nomini yozganingizda, kompyuter avval DNS serveridan uning IP manzilini so'raydi, keyin shu manzilga ulanadi. Siz bot uchun domen sotib olib, uni server IP manziliga yo'naltirganingizda aynan DNS yozuvini (A record) sozlaysiz.
13.3. HTTPS va shifrlash
Internetdagi ma'lumot ko'plab routerlar orqali o'tadi va ularning har birida uni o'qish mumkin. Shuning uchun maxfiy ma'lumotlar shifrlanadi. HTTPS — HTTP ustiga TLS shifrlash qo'shilgan protokol. Ulanish boshida brauzer va server ochiq kalitli kriptografiya yordamida xavfsiz tarzda umumiy maxfiy kalit kelishib oladi, so'ng barcha ma'lumotlar shu kalit bilan shifrlanadi. Serverning haqiqiyligi sertifikat orqali tasdiqlanadi (masalan, Let's Encrypt bepul sertifikat beradi). Telegram Mini App'lar faqat HTTPS orqali ishlashi ham shu sababli.
ClientHelloServerHelloSertifikatKalitHTTPSXulosa
Pastga suring: TLS qo'l berish sahnasi o'zi boshlanadi.
HTTPS ulanishining boshlanishi (TLS qo'l berish). Ochiq kalitli kriptografiya yordamida umumiy maxfiy kalit kelishib olinadi, so'ng hamma narsa shu kalit bilan shifrlanadi.
13.4. Mijoz-server modeli
Internetdagi ko'p xizmatlar mijoz-server modelida ishlaydi. Mijoz (brauzer, mobil ilova) so'rov yuboradi, server uni qayta ishlab, javob qaytaradi. Server — bu ham oddiy kompyuter, faqat u doimiy yoqiq turadi, doimiy IP manzilga ega va so'rovlarni kutib turuvchi dastur (masalan, Node.js yoki Nginx) ishlab turadi. Telegram bot misolida: foydalanuvchi xabar yozadi → Telegram serverlariga boradi → Telegram uni webhook orqali sizning serveringizga HTTPS so'rov sifatida yuboradi → botingiz ma'lumotlar bazasiga murojaat qilib, javob tayyorlaydi → Telegram API orqali javob foydalanuvchiga qaytadi. Bu butun zanjir odatda 100-300 millisekund ichida bajariladi.
Butun zanjir odatda 100–300 ms
XabarWebhookNginxNodePostgreSQLJavobXulosa
Pastga suring yoki "Xabar yubor" ni bosing.
Telegram bot zanjiri. Mijoz so'raydi, server qayta ishlab javob qaytaradi; oradagi har qadam tarmoq orqali o'tadi.